شراکت استراتژیک برای تحقق نظم نوین چندجانبه

روابط ایران و روسیه در حال حاضر بیش از هر زمان دیگری بر اساس منافع متقابل، احترام متقابل و آینده‌ای مشترک بنا شده است. این دو کشور نه تنها در حال ایجاد مسیرهای جدید اقتصادی هستند، بلکه در شکل‌دهی به جهان چندقطبی آینده نیز نقش اساسی ایفا خواهند کرد.

به گزارش مرکز تحلیلی رافق، مهدی سیف تبریزی* – در روزهای اخیر، شاهد افزایش قابل توجهی در دیدارها و رفت و آمدهای دیپلماتیک میان مقامات و سران تهران و مسکو بوده‌ایم. به گونه‌ای که کمتر از یک هفته پس از دیدار دو رئیس‌جمهور در حاشیه اجلاس صلح و اعتماد در عشق‌آباد، سید عباس عراقچی در مسکو با سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه و دکتر علی لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی در تهران میزبان «ویتالی ساویف» معاون نخست‌وزیر فدراسیون روسیه بود.

این دیدار در راستای تفاهمات سطح عالی میان رؤسای جمهور دو کشور و با هدف رفع موانع موجود و ورود به فاز عملیاتی انجام شد. این دیدارها نشان‌دهنده یک جهش بزرگ در روابط دو کشور از موضوعات صرفاً سیاسی به موضوعات راهبردی و ورود به فاز عملیاتی در حوزه‌های مختلف روابط دوجانبه است.

موضوع راه‌گذر شمال-جنوب و پروژه خط ریلی رشت-آستارا در کانون این دیدارها و گفت‌وگوها به‌عنوان یک مؤلفه تعیین‌کننده ژئوپلیتیکی مورد بررسی قرار گرفت. این موضوع برای هر دو کشور با توجه به شرایط و چالش‌های جهانی، از جمله تعدد تحریم‌های غربی بر اقتصاد و تجارت خارجی تهران و مسکو، از اهمیت بالایی برخوردار است. دکتر لاریجانی در این دیدار تأکید کرد که جمهوری اسلامی ایران تصمیم خود را برای عملیاتی‌سازی این کریدور اتخاذ کرده است.

علاوه بر این، همگرایی در موضوعات جهانی و تنظیم دیدگاه‌ها در خصوص چالش‌های بین‌المللی مانند جنگ اوکراین و موضوع هسته‌ای ایران از دیگر مباحث مطرح شده میان سران دو کشور در چندین دیدار بوده است. برطرف کردن مشکلات و ایجاد هماهنگی در حوزه‌های مختلف قرارداد جامع همکاری به منظور تسریع در اجرایی شدن بندهای این قرارداد نیز از دیگر موضوعاتی بوده که توسط سران دو کشور به بحث و تبادل نظر گذاشته شده است.

قرارداد جامع همکاری؛ نقشه راه آینده اجرای کامل «قرارداد جامع همکاری ۲۰ ساله» میان ایران و روسیه، اکنون به مرحله‌ای عملی رسیده و دیدارهای اخیر نشان‌دهنده اراده سیاسی دو کشور برای اجرایی کردن مفاد آن است. این قرارداد نه یک سند صوری، بلکه برنامه‌ای جامع برای تعامل اقتصادی، فنی و امنیتی در دو دهه پیش رو به شمار می‌رود.

همکاری در حوزه انرژی، ایجاد شرکت‌های مشترک در صنایع معدنی و پتروشیمی، توسعه شبکه‌های بانکی مستقل از سوئیفت و افزایش مبادلات با ارزهای ملی از جمله مفاد کلیدی آن است. در سال جاری، روند تسویه مبادلات تجاری با روبل و ریال رشد قابل توجهی داشته و انتظار می‌رود با راه‌اندازی بانک مشترک و استفاده از سیستم‌های پرداخت بومی، سطح وابستگی اقتصاد دو کشور در مبادلات دو جانبه به دلار به طور قابل توجهی کاهش یابد.

همچنین توافق برای احداث واحدهای دو یا سه نیروگاه اتمی بوشهر، همکاری در حوزه هوا-فضا و انتقال فناوری‌های پیشرفته از دیگر مواردی است که در گفت‌وگوهای اخیر میان دو کشور مطرح شده است.

تعامل دفاعی و امنیتی در چارچوب ثبات منطقه‌ای بخش قابل توجهی از همکاری‌های اخیر پیرامون مسائل امنیت منطقه و مقابله با چالش‌های مشترک شکل گرفته است. ایران و روسیه به‌ویژه در موضوعات خاورمیانه، حوادث سوریه، قفقاز جنوبی و جنگ اوکراین، مواضع نزدیک و قابل فهمی دارند. هر دو کشور درک کرده‌اند که حفظ ثبات در پیرامون مرزهای خود، شرط لازم برای توسعه داخلی و جلوگیری از نفوذ یک‌جانبه قدرت‌های بیرونی است.

در همین راستا، گفت‌وگوها درباره تبادل تجربیات نظامی، تقویت همکاری‌های مرزبانی و امنیت دریایی در دریای خزر و همچنین ایجاد سازوکارهای مشترک برای مبارزه با تروریسم و جرایم سایبری با هدف تقویت بازدارندگی متقابل در برابر تهدیدهای مشترک در حال گسترش است.

پشتوانه راهبردی همکاری در نظم بین‌المللی در حال گذار در شرایطی که جهان در حال عبور از نظم تک‌قطبی به چندجانبه‌گرایی است، روابط ایران و روسیه از سطح روابط دوجانبه فراتر رفته و رنگ یک اتحاد راهبردی به خود گرفته است. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که کشورهای مستقل، در مواجهه با فشارهای اقتصادی و سیاسی غرب، ناگزیر به همگرایی و همکاری متقابل هستند تا بتوانند از مسیرهای جدید به حفظ حاکمیت و استقلال خود بپردازند.

تهران و مسکو با تکیه بر ظرفیت‌های مکمل خود، به تدریج در حال تثبیت نقش خویش به‌عنوان دو بازیگر مؤثر در نظم جهانی جدیدند؛ نظمی که بر پایه برابری، احترام حاکمیتی و تعدد مراکز قدرت بنا خواهد شد. این دو کشور با تأکید بر چندجانبه‌گرایی، نقش فعالی در نهادهایی چون سازمان همکاری شانگهای، بریکس و اتحادیه اقتصادی اوراسیا یافته‌اند. عضویت کامل ایران در بریکس و تعامل سازنده با اوراسیا از جمله نتایج مستقیم همین رویکرد است که حضور هر دو کشور را در عرصه تصمیم‌سازی جهانی تقویت کرده است.

چنین روندی نشان می‌دهد که تهران و مسکو، با وجود همه تفاوت‌ها، درک مشترکی از آینده جهان دارند. در بعد اقتصادی، روسیه یکی از بزرگترین عرضه‌کنندگان انرژی جهان و ایران از معدود کشورهایی است که از منابع عظیم نفت و گاز برخوردار است. نزدیکی این دو کشور می‌تواند به سیاست‌های واحد در کنترل تولید و بازارهای جهانی بینجامد.

پروژه‌های مشترک نفت و گاز در جنوب ایران و همکاری روس‌نفت و گازپروم با شرکت ملی نفت ایران در بازیابی میادین از مظاهر این همگرایی در حوزه انرژی است. در حوزه فناوری، گفت‌وگوها حول همکاری در زمینه انرژی هسته‌ای صلح‌آمیز همانند ایجاد نیروگاه‌های کوچک مدولار و تکمیل فاز ۲ و ۳ نیروگاه اتمی بوشهر است. روسیه به‌ویژه در دو سال گذشته در توسعه فناوری فضایی ایران نقش فعالی ایفا کرده و پروژه‌های جدیدی همچون پرتاب ماهواره‌های مشترک یا همکاری در سامانه‌های سنجش از دور در دست بررسی است.

پروژه خط ریلی رشت–آستارا که تکمیل‌کننده مسیر کلیدی کریدور شمال–جنوب است، از مهم‌ترین مباحث دیدارهای اخیر تهران و مسکو به شمار می‌رود. این مسیر، ایران را به روسیه و از آنجا به بازارهای شمال اروپا متصل می‌کند و به لحاظ اقتصادی، جایگزینی کم‌هزینه و کوتاه‌تر برای مسیرهای سنتی دریایی به‌شمار می‌رود. با نهایی شدن توافق‌های مالی و فنی مربوط به این پروژه و همچنین تکمیل تملک زمین‌های پروژه ریلی رشت-آستارا تا پایان سال ۱۴۰۴ و شروع عملیات نقشه‌برداری و اجرایی آن توسط شرکت‌های روسی، انتظار می‌رود در آینده نزدیک حجم ترانزیت کالا از طریق این مسیر چندین برابر شود.

در عرصه سیاسی نیز تهران و مسکو به تدریج در حال تنظیم دیدگاه‌های مشترک پیرامون پرونده‌های مهم جهانی هستند. درباره بحران اوکراین، ایران بر اصل حل‌وفصل مسالمت‌آمیز با توجه به رفع ریشه‌های اساسی این بحران تأکید دارد، موضعی که با دیدگاه روسیه در مقابله با گسترش‌طلبی ناتو هم‌راستا است. دو کشور همچنین در موضوع هسته‌ای ایران، بر حق مسلم ملت ایران برای استفاده صلح‌آمیز از فناوری هسته‌ای و ضرورت مقابله با استانداردهای دوگانه غرب تأکید می‌کنند. این همگرایی سیاسی سطح بالایی از اعتماد متقابل را شکل داده که در سال‌های اخیر بی‌سابقه بوده است.

اگر روزی روابط ایران و روسیه بیشتر بر نیازهای مقطعی یا ملاحظات تاکتیکی استوار بود، امروز به وضوح نشانه‌های شکل‌گیری یک اتحاد راهبردی دیده می‌شود. از توسعه زیرساخت‌ها گرفته تا همکاری در فناوری و هماهنگی سیاسی، همه و همه در راستای ساخت نظمی جدید است که جایگاه هر دو کشور را در عرصه منطقه‌ای و جهانی ارتقا می‌دهد. در این میان، اراده سیاسی در سطوح عالی دو کشور نقشی تعیین‌کننده داشته است. تداوم این رویکرد می‌تواند زمینه‌ساز امضای توافق‌های جدید، گسترش سرمایه‌گذاری‌های مشترک و حتی همگرایی بیشتر در قالب سازمان‌های منطقه‌ای شود؛ که به نظر می‌رسد در ماه‌های اخیر شاهد شکل‌گیری چنین اراده‌ای در میان مسئولان و دولت‌مردان دو کشور بوده‌ایم.

در مجموع، روابط ایران و روسیه امروز بیش از هر زمان دیگری بر پایه منافع متقابل، احترام متقابل و آینده‌ای مشترک استوار شده است. این دو کشور نه تنها در حال گشودن مسیرهای تازه اقتصادی هستند، بلکه در شکل‌دهی به جهان چندقطبی آینده نیز نقشی کلیدی ایفا خواهند کرد؛ جهانی که در آن، همکاری جای رقابت، گفت‌وگو جای تحریم و مشارکت جای سلطه را می‌گیرد.

*کارشناس مسائل روسیه و قفقاز